Shpallja e Athinës si kryeqytet i Greqisë në shtator të vitit 1834 solli një përmbysje të plotë dhe radikale të demografisë së qytetit, duke e kthyer atë nga një “fshat i madh” arvanitas në një metropol të helenizuar.
Ndryshimet kryesore demografike pas vitit 1834 përmblidhen në pikat e mëposhtme:
1. Shpërthimi i menjëhershëm i popullsisë
Gjendja në vitin 1834: Kur u zgjodh si kryeqytet, Athina ishte një qytet thuajse i shkretuar nga lufta e pavarësisë, me vetëm 4,000 deri në 7,000 banorë.
Rritja galopante: Brenda pak dekadave, qyteti u rrit me një normë prej rreth 7% në vit. Rreth vitit 1870 popullsia arriti në mbi 40,000 banorë dhe në fillim të shekullit XX kaloi 160,000 banorë.
www.social-history-of-modern-athens.gr
2. Tjetërsimi i shumicës arvanitase (shqiptare)
Nga shumicë në pakicë: Përpara vitit 1834, siç e diskutuam, shqiptarët (arvanitët) përbënin shumicën absolute të popullsisë së krishterë në Athinë dhe rrethinat e Atikës.
Vala e re e migracionit: Me shpalljen kryeqytet, në Athinë vërshuan me dhjetëra mijëra grekë nga Peloponezi, ishujt e Egjeut, por edhe grekë të pasur (fanariotë) nga Stambolli e Vjena. Kjo dyndje masive e ktheu popullsinë vendase arvanitase në një pakicë të vogël brenda qytetit të tyre.
3. Ndryshimi i gjuhës zyrtare dhe asimilimi
Deri në vitin 1834, gjuha shqipe (arvanitika) dëgjohej rëndom në rrugët e Athinës dhe në lagjen Plaka.
Me vendosjen e administratës së re mbretërore të mbretit Otton (i cili solli me vete edhe shumë zyrtarë gjermanë e bavarezë), gjuha greke u bë e vetmja gjuhë e detyrueshme e shkollës, kishës, tregtisë dhe shtetit. Kjo solli një asimilim gjuhësor të shpejtë të arvanitëve të qytetit për shkak të presionit social për t’u integrur në elitën e re.
4. Transformimi urban: Athina e Re vs. Athina Arvanitase
Arkitektët e huaj ndërtuan një qytet të ri me plane neoklasike jashtë mureve të vjetra (zonat e sotme rreth Sheshit Sintagma dhe Omonia).
U krijua një ndarje sociale: elita e re greke dhe europiane u vendos në lagjet e reja moderne, ndërsa popullsia e vjetër arvanitase mbeti e izoluar në shtëpitë e vjetra rrëzë Akropolit (në Plaka) ose në fshatrat bujqësore përreth që sot janë lagje të Athinës (si Marusi, Halandri, Menidi).
Lagjja “Plaka” si Qendër Arvanitase dhe fati i shtëpive të vjetra
Përpara se Athina të bëhej kryeqytet, Plaka ishte qendra urbane ku jetonte komuniteti më i madh kompakt arvanitas, aq sa rëndom thirrej si “Lagja Shqiptare e Athinës”.
www.alaturka.info
Gjuha dhe Gjykatat Lokale: Prania shqiptare ishte aq e fuqishme dhe e strukturuar saqë arvanitët në Plaka kishin gjykatat e tyre lokale ku çështjet pleqëroheshin dhe gjykoheshin plotësisht në gjuhën shqipe. Grekët që vendoseshin në atë zonë detyroheshin të mësonin arvanitishten për të bërë tregti.
Arkitektura e shtëpive të vjetra: Shtëpitë e vjetra arvanitase në Plaka ishin të ndërtuara sipas stilit ballkanik: të ulëta, me oborre të brendshme të rrethuara me mure të larta guri, ku jetonin disa breza të së njëjtës familje. Këto oborre shërbenin edhe për të mbajtur kafshët apo për të punuar tokën.
Fati i shtëpive pas vitit 1834: Me ardhjen e elitës së re dhe mbretit bavarez, ky stil tradicional filloi të shihej si “i prapambetur”. Pjesa më e madhe e shtëpive të vjetra arvanitase u blenë me çmime të lira ose u shpronësuan. Mbi gërmadhat e tyre u ndërtuan ndërtesat e reja neoklasike që shohim sot.
Zjarri i vitit 1884: Goditjen përfundimtare kjo lagje e mori nga një zjarr i madh në vitin 1884, i cili dogji një pjesë të madhe të shtëpive të vjetra. Ky zjarr u shfrytëzua nga arkeologët grekë dhe të huaj për të rrafshuar zonën plotësisht, me qëllim që të nisnin gërmimet për Agorën Romake dhe Bibliotekën e Adrianit, duke fshirë përfundimisht gjurmët e lagjes së vjetër arvanitase.
Shtjellimi 2: Çfarë shkruante Edmond About në librin “La Grèce contemporaine” (1854–1855)
Shkrimtari dhe gazetari francez Edmond About jetoi në Greqi midis viteve 1851–1852 si anëtar i Shkollës Frënge të Athinës. Libri i tij i botuar në vitin 1854 (dhe i ribotuar me sukses të madh në 1855) është një nga dokumentet më objektive dhe më realiste të asaj kohe.
Goodreads
About i kushton një vëmendje të veçantë faktit që Greqia e sapoçliruar nuk ishte homogjene dhe se shqiptarët zotëronin pjesën më të madhe të tokës:
“Athina është një qytet shqiptar”: Në vëzhgimet e tij, About shkruan hapur se rrethinat e Athinës dhe vetë qyteti banoheshin nga njerëz që nuk e kishin grekishten gjuhë amtare. Ai thekson se krahina e Atikës ishte tërësisht shqiptare dhe se po të ecje disa kilometra jashtë Athinës, nuk të kryente punë gjuha greke.
Përshkrimi i karakterit arvanitas: About i përshkruan shqiptarët e Greqisë si njerëz jashtëzakonisht punëtorë, krenarë, por edhe kokëfortë. Ai vëren se ata merreshin kryesisht me bujqësi dhe blegtori, duke kontrolluar furnizimin me ushqim të kryeqytetit të ri.
Ruajtja e racës dhe e gjuhës: Shkrimtari francez vëren me habitje se si ky popull, megjithëse i përkiste fesë ortodokse, kishte refuzuar të asimilohej nga grekët ndër shekuj. Ai shkruan se arvanitët martoheshin pothuajse vetëm brenda llojit të tyre për të ruajtur gjakun dhe gjuhën e pastër shqipe.
Ironia me “Grekët e Vjetër”: Edmond About bën një ironi të hollë me elitën e re greke të Athinës dhe Europën që besonte se në Athinë jetonin pasardhësit e pastër të Perikliut apo Sokratit. Ai tregon se njerëzit që realisht jetonin rrëzë Akropolit dhe që kishin luftuar për pavarësinë e atij vendi, ishin në fakt shqiptarë. (Albanian Archaeology)
Këto dëshmi të Edmond About dhe të udhëtarëve të tjerë vërtetojnë se asimilimi i arvanitëve nuk erdhi në mënyrë natyrale, por përmes një politike të fortë shtetërore greke përmes shkollave dhe kishës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.
Mbiemrat e heronjve të mëdhenj suljotë si Boçari dhe Xhavella (që udhëhoqën luftën e vitit 1821) u transformuan në dokumentet greke sipas rregullave të mësipërme fonetike. Për shkak se greqishtja nuk i ka disa nga tingujt e shqipes (si Ç dhe XH), emrat e tyre pësuan ndryshime të detyrueshme në shkrim.
Ja se si shkruheshin dhe si u helenizuan këta mbiemra:
1. Boçari (Mili, Marko, Kostandin Boçari)
Origjina dhe Kuptimi: Mbiemri vjen nga fjala shqipe Bofçë / Boçë (një lloj ene, kupe druri ose qese). Sipas gojëdhënave të vetë suljotëve, i pari i fisit mbante një boçë të tillë me vete, nga ku mbeti edhe emri i familjes.
Transformimi në Greqisht: Greqishtja nuk e ka tingullin Ç. Për ta zëvendësuar atë, shkrimi grek përdor dy shkronja së bashku: TS (τσ). Mbiemrit iu shtua edhe prapashtesa e rregullt mashkullore -is.
Si u shkrua zyrtarisht: Nga Boçari u kthye në Botsaris (Μπότσαρης). Shkronja “B” në fillim shkruhet si “MP” (μπ), sepse greqishtja moderne nuk ka një shkronjë të vetme për tingullin B.
2. Xhavella (Foto, dritëro, Llambro Xhavella)
Origjina dhe Kuptimi: Ka dy shpjegime kryesore në albanologji. Versioni i parë lidhet me fjalën shqipe Xhavellë (një lloj shkopi i trashë ose shtizë [1]). Versioni i dytë, sipas gjuhëtarit Eqrem Çabej, vjen nga fjala Xhavell që lidhet me një njeri që flet shumë apo bën zhurmë.
Transformimi në Greqisht: Greqishtja nuk e ka tingullin XH. Për ta zëvendësuar, përdoret sërish kombinimi TZ (τζ). Gjithashtu, gjuha greke nuk e ka tingullin e shkronjës LL (l-ja e trashë e shqipes), ndaj u kthye në një L të lehtë. Mbiemrit iu shtua prapashtesa -as.
Si u shkrua zyrtarisht: Nga Xhavella u kthye në Tzavelas (Τζαβέλας).
3. Shembuj të tjerë të heronjve të njohur
Procesi i njëjtë ndodhi me pothuajse të gjithë krerët kryesorë të kryengritjes:
Kriezis (Kryeziu): Heroi i Luftës së Pavarësisë dhe më vonë Kryeministër i Greqisë, Antonios Kriezis, rridhte nga fisi i njohur arvanitas i Hidrës, Kryeziu. Në greqisht u shkrua Kriezis (Κριεζής), duke ruajtur kuptimin e fjalëve shqipe Krye (Kri) dhe Zi (eza).
Pangallos (Pangali): Gjenerali i njohur dhe më vonë diktator i Greqisë (Theodoros Pangalos), i cili pranonte hapur origjinën e tij arvanitase, e kishte mbiemrin e vjetër shqiptar Pangali. Në greqisht iu shtua prapashtesa -os duke u kthyer në Pangalos (Πάγκαλος).
Plaputas (Plaku): Heroi tjetër i njohur, Dimitris Plapoutas, e kishte mbiemrin e vjetër të familjes Plaku. Në gjuhën greke, fjala u përshtat fonetikisht duke u kthyer në Plapoutas (Πλαπούτας).
Këto ndryshime bënë që dokumentet zyrtare të shtetit të ri grek të mos dëshmonin në dukje asnjë element të huaj, duke krijuar përshtypjen sikur të gjithë heronjtë e luftës ishin me prejardhje të pastër greke.