Nga Edmond Petraj
Kanë kaluar 18 vite nga tragjedia e Gërdecit. Tetëmbëdhjetë vite dhimbje, pritje dhe një heshtje që rëndon më shumë se vetë shpërthimi që mori 26 jetë të pafajshme dhe shkatërroi qindra familje.
Koha kaloi, qeveri erdhën e ikën, reforma u premtuan, institucione të reja u ngritën, por drejtësia për Gërdecin mbeti pezull si një plagë që nuk u lejua kurrë të mbyllej.
Në çdo përvjetor përsëritet e njëjta pyetje: si është e mundur që një tragjedi me pasoja kaq të mëdha të mos ketë përgjegjës të qartë?
Si mundet që një shpërthim që tronditi një shtet të tërë të përfundojë pa dënime që pasqyrojnë madhësinë e krimit?
Ajo është rezultat i një zinxhiri komandimi, i vendimeve të marra, i kontrollit që duhej ushtruar dhe që nuk u ushtrua. Dhe pikërisht këtu lind thelbi i debatit: përgjegjësia nuk mund të jetë abstrakte.
Në çdo strukturë shtetërore ekziston hierarkia. Ushtria, më shumë se çdo institucion tjetër, funksionon mbi komandën dhe përgjegjësinë vertikale. Vendimet operative, standardet e sigurisë, kontrolli teknik dhe mbikëqyrja e aktivitetit nuk janë çështje politike ditore, por detyra të drejtpërdrejta të strukturave profesionale ushtarake. Kur një aktivitet i rrezikshëm zhvillohet nën administrim ushtarak, përgjegjësia nuk mund të endet pa adresë.
Nëse një proces lejohet të zhvillohet pa standarde sigurie, nëse paralajmërimet nuk merren seriozisht, nëse kontrolli mungon dhe rreziku bëhet i dukshëm, atëherë përgjegjësia ngjitet lart në zinxhirin komandues. Ajo kalon nga niveli teknik te drejtuesit operacionalë dhe më pas te drejtimi më i lartë ushtarak aty ku firmosen autorizimet, ku verifikohen procedurat dhe ku garantohet siguria e qytetarëve.
Përgjigjja nuk qëndron vetëm te ligji. Ajo qëndron te mënyra se si përgjegjësia u shpërnda, u hollua dhe në fund u zhduk mes institucioneve. Çdo hallkë e zinxhirit pretendoi se kishte zbatuar urdhra, çdo strukturë ia kaloi barrën një tjetre dhe kështu faji u bë anonim.
Kur përgjegjësia ndahet mes shumë duarve, në fund nuk mbetet askush që ta mbajë.
Përgjegjësia për shkeljet në Gërdec
Ngjarja tragjike e Gërdecit nuk ishte rezultat i veprimeve të ministrit të Mbrojtjes, i cili kishte rol politik.
Përgjegjësia operative për zbatimin e rregullave të sigurimit teknik dhe të rregullave të brendshme të fabrikës i takonte Shtabit të Përgjithshëm dhe drejtuesve të tij, të cilët ishin të detyruar të kontrollonin, mbikëqyrnin dhe parandalonin çdo shkelje që rrezikonte jetën e punonjësve dhe qytetarëve.
Çdo dështim në këtë zinxhir është përgjegjësi e drejtpërdrejtë e komandës ushtarake, jo e politikës.
Opinioni publik kërkoi përgjegjësi politike dhe morale. Por sistemi prodhoi vetëm përgjegjësi të pjesshme, të vogla, të pamjaftueshme për të përfaqësuar tragjedinë. Ndërkohë, ata që humbën familjarët nuk kërkonin hakmarrje; kërkonin vetëm një gjë të thjeshtë — pranimin e fajit dhe drejtësi të barabartë përpara ligjit.
Gërdeci tregoi diçka më të thellë se një aksident apo një dështim teknik. Ai zbuloi dobësinë e shtetit përballë vetes së tij. Kur institucionet duhet të hetojnë vendimet e institucioneve të tjera, lind frika, hezitimi dhe shpesh kompromisi. Dhe drejtësia, në vend që të jetë e prerë, bëhet e ngadaltë, e lodhur dhe në fund e heshtur.
Sot, pas kaq vitesh, dosjet ende përmenden, hetimet ende fliten, por rezultatet mungojnë. Koha ka bërë atë që shpesh bën në shoqëri të lodhura nga skandalet: ka zbehur zemërimin publik. Por për familjet e viktimave, koha nuk ka kaluar kurrë. Për ta, ora ka mbetur në momentin e shpërthimit.
Heshtja është bërë simboli më i dhimbshëm i Gërdecit. Jo vetëm heshtja e institucioneve, por edhe ajo kolektive — pranimi i ngadaltë se disa tragjedi në këtë vend nuk marrin kurrë përgjigje të plotë.
Dhe ndoshta kjo është padrejtësia më e madhe: jo vetëm humbja e jetëve, por ideja se përgjegjësia mund të tretet derisa askush të mos mbajë peshën e saj.
Gërdeci nuk është thjesht një kujtim tragjik. Ai është një provë e hapur për shtetin dhe drejtësinë shqiptare. Sepse drejtësia që vonon për vite të tëra rrezikon të mos jetë më drejtësi por vetëm histori e papërfunduar.
Deri atëherë, mbetet heshtja.