Nga Ardit Rada
Më 1 prill 1999, autobusët ndaluan disa kilometra larg pikës kufitare të Morinës dhe njerëzit që ndodheshin në ta u detyruan ta vazhdonin në këmbë pjesën e mbetur të rrugës drejt Shqipërisë. Punonjësit e UNHCR-së numëruan atë ditë 20.900 persona që mbërritën në Morinë, shumica gra, fëmijë dhe të moshuar. Më në jug, në Qafë Prush, dy gra dhe dy fëmijë vdiqën sapo mbërritën, me sa duket nga rraskapitja dhe ekspozimi ndaj të ftohtit. Deri më 10 qershor, sipas të dhënave të agjencisë, në Shqipëri kishin mbërritur 444.200 persona, nga gjithsej 780.700 refugjatë dhe të zhvendosur në të gjithë rajonin.
Më 23 shtator 2026, Aleksandar Vuçiç doli në foltoren e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së dhe shpjegoi përse NATO kishte bombarduar vendin e tij. Ata thane – u kujtoi ai delegatëve – se kishin sulmuar një shtet sovran për të parandaluar një katastrofë të mundshme humanitare.
“Katastrofa humanitare nuk ndodhi”, tha ai, “dhe ende nuk kam arritur të dëgjoj apo të shoh se ku ka ndodhur një rast i ngjashëm diku tjetër në botë”. Por ajo datë ka zërin e saj në arkivat e Kombeve të Bashkuara.
Më 23 shtator 1998, plot 28 vjet më parë, Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1199. Këshilli deklaronte se ishte i alarmuar nga “katastrofa humanitare që po kanosej” në Kosovë dhe i kërkonte Beogradit të ndërmerrte menjëherë masa për ta shmangur atë. Në fjalimin e tij, Vuçiç iu referua vazhdimisht Kartës së OKB-së dhe Rezolutës 1244. Rezolutën 1199 nuk e përmendi!
Më vonë, në Hagë, i njëjti argument do të dëgjohej në një formë tjetër. Një dëshmitar serb i mbrojtjes i tha Tribunalit se kolonat e njerëzve që drejtoheshin për në Shqipëri po largoheshin për t’u shpëtuar bombardimeve të NATO-s. Gjykatësit vunë në dukje se asnjë dëshmitar shqiptar i Kosovës nuk kishte deklaruar një gjë të tillë. Ata vunë në dukje gjithashtu se Beogradi, megjithëse ishte bombarduar më rëndë se çdo vend tjetër, nuk u zbraz nga popullsia.
Tribunali arriti në përfundimin se kishte ekzistuar një fushatë e organizuar dëbimi nga ushtria jugosllave dhe forcat e policisë serbe. Për këtë u dënuan një zëvendëskryeministër jugosllav, dy gjeneralë të ushtrisë dhe një gjeneral policie.
Shumë prej atyre që kaluan kufirin në Morinë mbërritën pa dokumente identiteti, sepse dokumentet ua kishin marrë gjatë rrugës.
Kushdo që në vitin 1999 ishte mjaftueshëm i rritur dhe jetonte në veri të Shqipërisë, e dëgjoi drejtpërdrejt nga njerëzit që zbrisnin përmes maleve arsyen pse kishin ardhur. Në Kukës askujt nuk i duhej një gjykatë për t’ia shpjeguar.
Gjykata i duhej Beogradit. Pjesa tjetër e historisë gjendet nën tokën e vetë Beogradit.
Në vitin 2001, pas rënies së Millosheviçit, mbetjet mortore të 744 personave u nxorën nga territori i qendrës speciale antiterroriste të policisë në Batajnicë, në periferi të kryeqytetit serb. Ata ishin vrarë në Kosovë dhe trupat e tyre ishin transportuar drejt veriut, me qëllim që të mos gjendeshin.
Varri ndodhet ende brenda kompleksit policor dhe për ta vizituar nevojitet leja e policisë.
Disa prej të vrarëve të gjetur në Batajnicë i përkisnin një familjeje nga Suhareka. Anëtarët e familjes Berisha u vranë më 26 mars 1999, dy ditë pas fillimit të bombardimeve.
Në vitin 2009, një gjykatë për krimet e luftës në Beograd dënoi katër policë serbë për masakrën, të cilën e cilësoi si vrasjen më të rëndë të civilëve në një episod të vetëm gjatë luftës. Mes viktimave ishin 14 fëmijë, dy foshnja, një grua shtatzënë dhe një grua 100-vjeçare.
Në vitin 1999, Vuçiç ishte ministër i Informacionit i Serbisë. Katastrofa që, sipas tij, nuk ndodhi, është e dokumentuar në një rezolutë të Këshillit të Sigurimit, në vendimet e Tribunalit të Hagës, në regjistrat e një gjykate të Beogradit dhe nën tokën e një kompleksi policor në periferi të kryeqytetit të tij.
Më 7 shtator, shteti serb varrosi me nderime ushtarake Ratko Mladiçin, të dënuar për gjenocidin në Srebrenicë. Evropa ia bëri të qartë dy herë Vuçiçit se çfarë mendonte për këtë dhe, në të dyja rastet, e la të largohej me një fotografi.
Komisionerja për Zgjerimin anuloi vizitën e saj në Beograd. Në Nju Jork, një ditë përpara fjalimit të Vuçiçit, shefja e politikës së jashtme të BE-së e ngriti me të çështjen e Mladiçit, sipas vetë Vuçiçit. Emmanuel Macron e priti në Pallatin Élysée. Ursula von der Leyen i dha dorën – një shtrëngim duarsh që zyra e saj më pas e cilësoi si aksidental – dhe Vuçiç e publikoi fotografinë.
Ceremonia mortore ishte ndërtuar nga elemente që, të marra veçmas, mund të justifikoheshin secili në mënyrën e vet dhe asnjë zyrtar nuk kishte nevojë ta quante Mladiçin hero.
Në Nju Jork, kreu i shtetit foli vetë. Gjashtëmbëdhjetë ditë pasi gjenerali serb i Bosnjës, i dënuar për krime lufte dhe gjenocid, u varros me nderime, Vuçiç mohoi nga foltorja e organizatës ndërkombëtare pikërisht atë histori të Kosovës, për të cilën Këshilli i Sigurimit i së njëjtës organizatë kishte paralajmëruar se po shkonte drejt një katastrofe.
Atë pranverë, Shqipëria priti rreth 465.000 njerëz, vetëm dy vjet pas shembjes së skemave piramidale të vitit 1997 dhe trazirave që pasuan. Askush nuk e di numrin e saktë, sepse askush nuk u lëshoi atyre dokumente. Familje në Kukës, Shkodër, Tiranë e Durrës hapën dyert e shtëpive të tyre për njerëz që nuk i kishin parë kurrë më parë.
Sot, Shqipëria po përfundon negociatat e anëtarësimit me Bashkimin Evropian (të njëjtin Union ku Serbia thotë se vazhdon të synojë të anëtarësohet). Ursula von der Leyen pritet të jetë në Tiranë më 30 shtator.
Presidenti i një vendi kandidat për anëtarësim i tha Kombeve të Bashkuara se katastrofa që detyroi afro gjysmë milioni njerëz të largoheshin drejt Shqipërisë nuk kishte ndodhur kurrë. Brukseli do të vendosë nëse kjo fjali do t’i kushtojë diçka Beogradit.
Në Shqipëri, përgjigjja u dha që në vitin 1999, në një rrugë malore poshtë Morinës, nga njerëzit që ecën në këmbë kilometrat e fundit, sepse autobusët nuk i çonin dot më tej.
Shkrimi origjinal në gjuhën angleze në kosovodispatch.com