MVRDV, Stefano Boeri, OODA, OMA, Herzog & de Meuron dhe dhjetëra të tjerë po punojnë njëkohësisht në Tiranë e nis artikullin e saj gazeta prestigjoze “The TOC”
Kryeministri Edi Rama, me provokimin e tij të zakonshëm, është shprehur se Shqipëria “prodhon më shumë arkitekturë se pjesa tjetër e Evropës”. Si u bë një nga vendet më të izoluara të kontinentit një vitrinë për firmat më të mëdha të arkitekturës në botë?
Një piktor në pushtet
Përgjigjja fillon me një njeri. Rama, piktor para se të bëhej politikan, u zgjodh kryetar i Bashkisë së Tiranës në vitin 2000 dhe i lyen ndërtesat e banimit gri të epokës socialiste me ngjyra të gjalla. Njëkohësisht, ai shembi qindra ndërtime të paligjshme që kishin mbytur qendrën. Ky veprim ishte me kosto të ulët, por efektiv: tregoi se imazhi i qytetit mund të ndryshojë shpejt.
Si Kryeministër që nga viti 2013, ai e ka shndërruar arkitekturën në një politikë shtetërore. Në vitin 2014, ai nisi nismën “Tirana e Gjeneratës së Re” dhe ftoi personalisht 32 arkitektë ndërkombëtarë për të projektuar të ardhmen e kryeqytetit. Në vitin 2025, qeveria organizoi festivalin e parë të arkitekturës “Bukë & Zemër”, me pjesëmarrjen e rreth 150 arkitektëve nga e gjithë bota. Këtë vit, Instituti Britanik i Arkitektëve (RIBA) e shpalli atë anëtar nderi.
Për Ramën, ndërtesat janë një mjet i narrativës kombëtare. Një piramidë nga MVRDV apo një “kopsht vertikal” nga Boeri i tregojnë botës se Shqipëria nuk është më toka e bunkerëve, por një destinacion evropian që po përgatitet për në BE.
Çfarë gjejnë studiot arkitekturore në Shqipëri?
Për një studio ndërkombëtare, Shqipëria ofron diçka të rrallë: një klient – në këtë rast shtetin – që kërkon në mënyrë eksplicite ndërtesa të guximshme dhe ikonike. Në Evropën Perëndimore, ndërtimi i një kulle kërkon vite të tëra shqyrtimi. Në Tiranë, një projekt mund të kalojë nga letra në realitet brenda pak vitesh.
Rezultati është i dukshëm në horizont. Ndërtesa “Skënderbej” e studios MVRDV formëson portretin e heroit kombëtar në fasadën e saj. “Bond Tower”, një kullë 50-katëshe, “përkulet” si balerinët. Piramida e rinovuar – dikur mauzole-muze i Hoxhës – u vlerësua nga revista “Architectural Digest” si një nga projektet më të mira të reja në botë.
Ky vrull nuk kufizohet vetëm në kryeqytet. Në Vlorë, studioja “Oppenheim Architecture” po projekton një kompleks të tërë bregdetar, ndërsa “Bofill Taller de Arquitectura” po harton projekte për resorte në bregdet. Zhvilluesit privatë e kuptuan shpejt se një emër i famshëm ndihmon në shitjen e apartamenteve. Madje, arkitekti Boeri ka hapur një zyrë të përhershme në Tiranë.
Hija pas kullave
Jo të gjithë e shohin këtë fenomen si një rilindje. Kritikët argumentojnë se emrat e mëdhenj u japin prestigj projekteve që janë tejet të diskutueshme në nivel lokal. Shkëlqimi i një “arkitekti yll”, thonë ata, e errëson pyetjen se kush po përfiton vërtet.
Çështja më serioze ka të bëjë me burimin e parave. Gazetarët dhe organizatat që promovojnë transparencën shtrojnë pyetjen nëse hovi i ndërtimit ushqehet më pak nga kërkesa reale për banesa dhe më shumë nga para të paligjshme që kërkojnë një strehë të sigurt. Qeveria i hedh poshtë kategorikisht këto akuza dhe flet për zhvillim të ligjshëm e rigjenerim urban.
Ekziston gjithashtu kostoja e zhvillimit urban. Plani i përgjithshëm i vitit 2003 parashikonte kulla me lartësi deri në 85 metra përreth Sheshit Skënderbej. Përjashtimet e hershme hapën rrugën për ndërtesa gjithnjë e më të larta, dhe sot po planifikohen kulla që arrijnë deri në 300 metra lartësi. Në bregdet, grupet mjedisore po kundërshtojnë projekte pranë zonave të mbrojtura, siç është Zvërneci.
Vitrinë apo transformim?
Shqipëria u ofron arkitektëve të mëdhenj diçka që rrallë e gjejnë diku tjetër: një udhëheqës që e do arkitekturën, kapital të bollshëm, pak pengesa dhe mundësinë për të lënë gjurmë në një qytet të tërë. Kjo është arsyeja pse ata vijnë me shumicë. Nëse Tirana do ta kujtojë këtë periudhë si një rilindje kulturore apo si një vitrinë vezulluese të një modeli problematik, kjo do të vendoset kur të largohen vinçat. Atëherë do të bëhet e qartë se kush jeton vërtet në kullat e reja./The TOC
P.S.: Në imazhin që hap këtë seksion shfaqet qendra sportive “Ballroom” në Tiranë, vepër e studios holandeze MVRDV.