Komisioni Europian ka miratuar një paketë për përgatitjen e Bashkimit Europian për zgjerimet e ardhshme, duke propozuar përshtatje në funksionimin e institucioneve, politikat e përbashkëta dhe buxhetin. Paketa parashikon integrim më të hershëm të vendeve kandidate në disa fusha të BE-së, vendimmarrje më dinamike gjatë negociatave dhe mekanizma më të fortë për të garantuar respektimin e angazhimeve edhe pas anëtarësimit.
Për Shqipërinë dhe vendet e tjera kandidate, propozimet synojnë që përparimi i reformave të shoqërohet me përfitime konkrete përpara anëtarësimit të plotë. Njëkohësisht, Komisioni kërkon që vetë Unioni të përgatitet për të funksionuar me një numër më të madh shtetesh, pa dobësuar standardet, vlerat dhe aftësinë për të marrë vendime.
Presidentja e Komisionit Europian, Ursula von der Leyen, e cilësoi zgjerimin një domosdoshmëri gjeopolitike dhe theksoi se përgatitjet duhet të zhvillohen paralelisht nga të dyja palët.
“Ndërsa vendet kandidate për anëtarësim vijojnë rrugën e reformave, BE-ja duhet të jetë e gatshme t’i mirëpresë ato”, deklaroi ajo.
Sipas von der Leyen, kjo kërkon përgatitjen e institucioneve europiane, përshtatjen e politikave me realitetet e reja dhe një buxhet që pasqyron ambiciet e përbashkëta.
Paketa vijon angazhimin e njoftuar në fjalimin për Gjendjen e Bashkimit të vitit 2023 dhe mandatin e Këshillit Europian për përgatitjen e Unionit për anëtarësime të reja. Në të, Komisioni vlerëson se zgjerimi mund të përballohet duke shfrytëzuar kuadrin ekzistues të Traktateve, së bashku me dispozitat që mund të përfshihen në traktatet e ardhshme të anëtarësimit.
Një pjesë qendrore e dokumentit i kushtohet mënyrës së marrjes së vendimeve. Komisioni mbështet përdorimin e klauzolave të njohura si “passerelle”, të cilat mundësojnë, sipas kushteve të Traktateve, kalimin nga unanimiteti në votimin me shumicë të cilësuar në fusha të caktuara.
Mes fushave të përmendura janë sanksionet, lufta kundër mashtrimit fiskal dhe masat fiskale që lidhen me politikën energjetike. Synimi është që BE-ja të mund të reagojë më shpejt dhe të shmangë bllokimet e vazhdueshme.
Në procesin e zgjerimit, Komisioni propozon përdorimin e shumicës së cilësuar për hapjen e grupkapitujve negociues dhe për vendime të tjera ndërmjetëse. Propozimi synon ta bëjë procesin më dinamik dhe lidhet me hapa gjatë negociatave, jo me një vendim të shpallur për ndryshimin e rregullave të pranimit përfundimtar.
Komisioni do të rishikojë gjithashtu propozimet që mbeten në shqyrtim, për të identifikuar rastet kur bashkëpunimi i zgjeruar mes një grupi vendesh anëtare mund të ndihmojë në kapërcimin e ngërçeve.
Një tjetër drejtim është përmirësimi i trajtimit të procedurave sipas nenit 7 të Traktatit për Bashkimin Europian. Në bashkëpunim me Parlamentin Europian dhe Këshillin, Komisioni propozon të shqyrtohen mënyra më efikase për zhvillimin e tyre, përfshirë përcaktimin e afateve të mundshme.
Raportet vjetore për zgjerimin dhe shtetin e së drejtës do të mbeten instrumentet kryesore të monitorimit. Raporti për shtetin e së drejtës parashikohet të shtrihet edhe te vendet e tjera kandidate, kur ato të jenë të përgatitura për këtë proces.
Paketa i jep peshë të veçantë integrimit gradual, përmes të cilit vendet kandidate mund të marrin pjesë më herët në politika të përzgjedhura të Unionit. Fushat strategjike ku do të shqyrtohen mundësi për bashkëpunim më të thellë përfshijnë energjinë, transportin, digjitalizimin dhe mbrojtjen.
Pjesëmarrja do të mbetet e bazuar në meritë, e kushtëzuar dhe e kthyeshme. Ajo do të varet nga përmbushja e kritereve, gatishmëria për zbatimin e politikave përkatëse dhe përafrimi strategjik me Bashkimin Europian.
Përmes kësaj qasjeje, Komisioni synon të forcojë kapacitetet administrative të vendeve kandidate, të rrisë besimin e ndërsjellë dhe të sjellë përfitime për qytetarët e bizneset përpara anëtarësimit. Integrimi gradual do të plotësojë procesin e anëtarësimit të plotë, pa e zëvendësuar atë.
Për ndjekjen e këtij procesi do të nisin dialogë vjetorë me partnerët e zgjerimit. Në këto diskutime do të vlerësohet progresi, do të identifikohen mundësitë për përfshirje më të gjerë dhe do të trajtohen mangësitë.
Komisioni thekson se aftësia për të zbatuar politikat është një kërkesë e përbashkët në pothuajse të gjitha fushat. Për këtë arsye, si vendet kandidate, ashtu edhe institucionet dhe administratat e BE-së duhet të forcojnë aftësitë profesionale, kapacitetet rregullatore e mbikëqyrëse, sistemet e ndërveprueshme dhe bashkëpunimin ndërmjet tyre.
Në aspektin financiar, vlerësimi i Komisionit është se buxheti europian mund të përballojë anëtarë të rinj duke vijuar financimin e prioriteteve ekzistuese.
Sipas propozimit për Kuadrin Financiar Shumëvjeçar 2028–2034, vendet kandidate do të mbështeten përpara anëtarësimit përmes instrumentit “Global Europe”. Pas hyrjes në BE, financimi do të kalojë në planet kombëtare dhe rajonale të partneritetit të shtetit të ri anëtar, me fonde shtesë për kohezionin, bujqësinë, çështjet e brendshme dhe programin Interreg.
Për Ukrainën, dokumenti parashikon nevojën për mekanizma të posaçëm në bujqësi, duke marrë parasysh përmasat, strukturën dhe produktivitetin e sektorit të saj. Këto mekanizma do të kufizonin ndjeshëm mbështetjen financiare dhe aksesin në treg për produkte bujqësore të ndjeshme. Paralelisht, synohet që Ukraina të ndihmohet të rifitojë aksesin në tregjet tradicionale të eksportit jashtë BE-së.
Një nga elementet më të rëndësishme të paketës është forcimi i garancive në traktatet e ardhshme të anëtarësimit. Komisioni propozon masa që do të mund të aktivizohen në rast regresi serioz në përmbushjen e angazhimeve të marra gjatë negociatave.
Mekanizmat ekzistues mbrojtës në ekonomi, tregun e brendshëm, drejtësi dhe çështjet e brendshme parashikohet të forcohen. Periudha gjatë së cilës ato mund të përdoren do të zgjatet ndjeshëm edhe pas anëtarësimit.
Krahas tyre, propozohet një mekanizëm i ri institucional për shkelje të rënda të vlerave të përcaktuara në nenin 2 të Traktatit për Bashkimin Europian dhe të parimit të bashkëpunimit të sinqertë. Në rastet më të rënda, masat mund të përfshijnë pezullimin e së drejtës së votës në Këshill.
Traktatet e ardhshme mund të përmbajnë edhe masa kalimtare, kur ato vlerësohen të nevojshme. Këto mund të lidhen me lëvizjen e lirë të punëtorëve dhe shërbimeve, bujqësinë, produktet e ndjeshme, financimin dhe pjesëmarrjen në sistemet e përbashkëta.
Gjithashtu, për një periudhë të kufizuar, një shtet i ri anëtar mund të angazhohet të mos bllokojë zgjerimet e ardhshme për shkak të mosmarrëveshjeve dypalëshe.
Paketa do të shërbejë si bazë për diskutimet mes vendeve anëtare mbi zgjerimin dhe reformat e brendshme. Komisioni i ka bërë thirrje Këshillit Europian dhe Parlamentit Europian të avancojnë përgatitjet institucionale dhe masat politike të nevojshme.
Në kuadër të paketës së zgjerimit për vitin 2026, parashikohet paraqitja e udhërrëfyesve orientues për Malin e Zi, Shqipërinë, Moldavinë dhe Ukrainën, me kusht që këto vende të ruajnë ritmin e reformave.
Komisioni do të punojë me shtetet anëtare dhe vendet kandidate për të harmonizuar negociatat me përgatitjet e brendshme të BE-së, në mënyrë që përparimi drejt anëtarësimit të shoqërohet edhe me gatishmërinë e Unionit për të pranuar anëtarë të rinj.